Category Archives: Ομιλίες – κείμενα

Οικοσοσιαλισμός ή βαρβαρότητα; Συνέντευξη του Γάλλου φιλόσοφου Σερζ Λατούς

Οικοσοσιαλισμός ή βαρβαρότητα μπορεί να είναι σήμερα το πρόταγμα ενός απελευθερωτικού κινήματος για την κοινωνία και τη φύση για να σωθεί ο πλανήτης μας, πιστεύει ο Γάλλος φιλόσοφος Σερζ Λατούς, ταυτόχρονα με την ανάπτυξη ενός μοντέλου οικολογικής επιστήμης και συμβιωτικής τεχνολογίας στο πλαίσιο της αποανάπτυξης.

Για τη σημερινή δραματική κατάσταση στην Ευρώπη που δημιούργησε το κυρίαρχο σύστημα ανάπτυξης με τις φούσκες, τονίζει πως μοιάζει με την περίοδο του Μεσοπολέμου, αλλά τότε εφαρμόστηκαν κεϊνσιανές οικονομικές πολιτικές, σήμερα μόνο τα ακροδεξιά κόμματα θέτουν ζήτημα φορολόγησης και ελέγχου των τραπεζών όπως στην Ουγγαρία αλλά και η Λεπέν, στοιχείο που κάποιοι θέλουν να αποκρύψουν.

Η Αριστερά στην Ευρώπη δεν μιλά γι’ αυτά τα φαινόμενα. Το Μνημόνιο και να θέλουν δεν μπορούν να το πληρώσουν οι λαοί, ενώ αν η Ελλάδα είχε τη δραχμή μπορούσε να κάνει υποτίμηση και να αποτινάξει μεγάλο μέρος του χρέους.

Τον Σερζ Λατούς κάλεσε στο Ηράκλειο Κρήτης το Δίκτυο Συλλόγων Μεσαράς που ενεργοποιείται για την επίλυση των πολύπλευρα οξυμένων προβλημάτων και τον φιλοξένησε εκ μέρους του Δικτύου ο Πολιτιστικός Σύλλογος Μιαμού – Λέντα «Ο Ασκληπιός».

Διαβάστε τη συνέντευξη του Σερζ λατούς στην Ελευθεροτυπία

«Ζούμε σε δέκα διαστάσεις, αλλά δεν το αντιλαμβανόμαστε» λέει ο καθηγητής Δ. Νανόπουλος

Δεν υπάρχει μόνο ένα, αλλά πάρα πολλά σύμπαντα, ίσως και μπροστά στη μύτη μας, χωρίς όμως να τα βλέπουμε, όπως επίσης δεν αντιλαμβανόμαστε ότι πιθανότατα ζούμε σε δέκα διαστάσεις, ενώ δεν αποκλείεται στο μέλλον να δημιουργούμε σύμπαντα στο εργαστήριο!
Δεν πρόκειται για ευφυολογήματα κάποιου συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας, αλλά για θεωρίες και υποθέσεις ενός από τους πιο διάσημους έλληνες επιστήμονες, του Δημήτρη Νανόπουλου, διακεκριμένου καθηγητή Φυσικής του πανεπιστημίου του Τέξας A&M (ΗΠΑ) και τακτικού μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, ο οποίος μίλησε  στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, σχετικά με το πείραμα του Μεγάλου Επιταχυντή Αδρονίων του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Πυρηνικών Ερευνών (CERN) και την πειραματική διερεύνηση της ύπαρξης του Πολυσύμπαντος (multiverse). Read the rest of this entry

Μόνικα Φρασόνι: «Η Ευρώπη έχει σημαντικό ρόλο να παίξει στο θέμα της κλιματικής αλλαγής»

Την εκτίμηση ότι η Ευρώπη μπορεί να ξεφύγει από την κρίση απομακρυνόμενη από το σημερινό οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο της κατανάλωσης κάνει η Μόνικα Φρασόνι, συνεκπρόσωπος των Ευρωπαίων Πράσινων, που βρέθηκε πριν από λίγες μέρες στην Αθήνα. Μιλώντας στην «Αυγή» η Μ. Φρασόνι στηρίζει την απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την οικονομική στήριξη στην Ιρλανδίας, ενώ υπερασπίζεται τους Ιρλανδούς Πράσινους, οι οποίοι συμμετέχουν στην κυβέρνηση που εισηγείται πολιτικές λιτότητας.

Υπογραμμίζει τις διαφορές και τις συγκλίσεις με την αριστερά σχετικά με τις προτάσεις εξόδου από την κρίση, ενώ εμφανίζεται απαισιόδοξη για τα αποτελέσματα της Συνόδου για το Κλίμα στο Κανκούν που ολοκληρώνει σήμερα της εργασίες της, χωρίς ελπίδες σοβαρής συμφωνίας. Παράλληλα, η Μ. Φρασόνι ζητά από την Ε.Ε. να προχωρήσει σε μονομερή μείωση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 30% μέχρι το 2020.

Συνέχεια στην Αυγή

Κοινωνική Οικονομία και πράσινη ανάπτυξη εν μέσω οικονομικής κρίσης

Εισήγηση Βασίλη Τακτικού στο Συνέδριο της Ηλείας 25-27 Ιουνίου

Αγαπητοί φίλοι

Από την περιφέρεια της Ηλείας και της Δυτικής Πελοποννήσου ξεκινάμε σήμερα ανοίγοντας μια θεματική για την  Κοινωνική Οικονομία και πράσινη ανάπτυξη που θα΄πρεπε να είναι στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας για την αντιμετώπιση της κρίσης.

Η Ηλεία είναι ένας τόπος με τόσες πολλές φυσικές δυνατότητες και πολιτιστικές αναφορές που όφειλε η τοπική ηγεσία και το κάνει σήμερα με το συνέδριο να αναζητήσει ένα νέο μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης.

Ταυτόχρονα είναι ελπιδοφόρο ότι η τοπική ηγεσία έχει αντιληφθεί τον ρόλο της να βάλει την κοινωνία μπροστά με συμμετοχικές διαδικασίες για να δημιουργήσει ένα κλίμα ανάτασης και προοπτικής.

Ο συνδυασμός της κοινωνική οικονομίας με την πράσινη οικονομία είναι ακριβώς ένα άλλο μοντέλο για την αντιμετώπιση της κρίσης στην βάση  της πραγματικής οικονομίας και αυτό τον συνδυασμό αλλά και σχεδιασμό καλούμαστε να αναδείξουμε..

Πρόκειται για ένα  μείγμα που συνθέτει τα κοινωνικά δίκτυα με το  κοινωνικό κεφάλαιο την συμμετοχική δημοκρατία και την επιστήμη για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και της φτώχειας. Ένα μείγμα   το οποίο μπορεί να συμβάλει καταλυτικά στην αντιμετώπιση της κρίσης που πλήττει τους κοινωνικά αδύναμους με την δημιουργία κοινωνικών επιχειρήσεων αλληλέγγυας οικονομίας που δύναται να δημιουργήσει απασχόληση και πρόσθετα η συμπληρωματικά εισοδήματα.

Η πράσινη ανάπτυξη για παράδειγμα δεν κινείται κατά βάση από καταναλωτικές ανάγκες με την τρέχουσα έννοια του όρου. Δεν είναι καταναλωτική ανάγκη το πράσινο στην γειτονιά μας. Δεν είναι η εκβιομηχάνιση και φθηνότερο  κόστος λειτουργίας το κίνητρο προσέλκυσης επενδύσεων  για παράδειγμα στα βιολογικά προϊόντα. Δεν είναι ενδεχομένως κερδοσκοπική  επιλογή ένα φυσικό η πολιτιστικό  πάρκο. Είναι όμως επενδύσεις που μπορούν να τονώσουν την τοπική οικονομία να δημιουργήσουν ευρύτερο επιχειρηματικό περιβάλλον να κρατήσουν τους νέους στα χωριά τους.

Οι πράσινες επενδύσεις με εξαίρεση ίσως τους τομείς των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας δεν αποφέρουν κατ’ ανάγκη μεγάλα κέρδη για τον επενδυτή, αποφέρουν όμως κέρδη στην κοινότητα, την γειτονιά και την πόλη και για αυτό όπως θα αναλύσουμε παρακάτω η κοινωνική οικονομία είναι προαπαιτούμενο για την πράσινη ανάπτυξη.

Τι είναι Κοινωνική Οικονομία;

Ποιες δυνατότητες υπάρχουν για την ανάπτυξη της;

Read the rest of this entry

Μητροπολιτικό Πάρκο Κηφισσού

του Καθηγητή Οικολογίας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου κ. Κίμωνα Χατζημπίρου

Περίληψη ομιλίας του Καθηγητή κ. Κ. Χατζημπίρου στη Διημερίδα «Κηφισός – πνεύμονας ζωής της Αττικής» που έγινε το Δεκέμβριο 2009 στην Αθήνα σε συνδιοργάνωση ΦΔΑΚ και ΕΜΠ

Ανάμεσα στα μεγάλα περιβαλλοντικά προβλήματα του λεκανοπεδίου της Αθήνας, ξεχωρίζει η θερμορρύπανση με αποκορύφωμα τους συχνούς θερινούς καύσωνες. Η αποτελεσματική αντιμετώπισή της εξαρτάται από τη μείωση της πυκνότητας δόμησης στις περιοχές όπου εκδηλώνεται οξύτερο το πρόβλημα και την συνδυασμένη δημιουργία επιφανειών και διαδρόμων πρασίνου. Η θεώρηση του προβλήματος πρέπει να συνυπολογίζει και την πρόβλεψη μελλοντικών επιπτώσεων από ενδεχόμενες κλιματικές αλλαγές.

Το πολεοδομικό συγκρότημα Αθήνας-Πειραιά χαρακτηρίζεται κυρίως από τα εξής γεωμορφολογικά στοιχεία:

  • Ορεινοί όγκοι Αιγάλεω, Πάρνηθας, Πεντέλης, Υμηττού
  • Παράκτια ζώνη προς Εσωτερικό Σαρωνικό
  • Ποτάμιοι άξονες Κηφισσού, Ιλισσού, Πικροδάφνης

Ο σχεδιασμός νέων χώρων πρασίνου στην περιοχή του λεκανοπεδίου πρέπει να κινηθεί με βασικό γνώμονα τις περιβαλλοντικές ανάγκες, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει η θερμορρύπανση. Τα Μητροπολιτικά Πάρκα αποτελούν σημαντικό εργαλείο για την δημιουργία ενός δικτύου διαδρόμων και διαδρομών με δυνατότητες ενοποίησης ορεινών όγκων και παράκτιας ζώνης.

Η σύγκριση ανάμεσα σε Μητροπολιτικά Πάρκα που έχουν εξαγγελθεί είναι χαρακτηριστική. Π.χ. το σχεδιαζόμενο Μητροπολιτικό Πάρκο 965 στρεμμάτων στο Γουδί βρίσκεται σε κεντρική θέση, μακριά από τη θάλασσα, γειτνιάζει με πολλές πυκνοδομημένες περιοχές και εξασφαλίζει μια φυσική διέξοδο προς τον ορεινό όγκο του Υμηττού. Κατά συνέπεια, ο ρόλος του για τον περιορισμό της θερμορρύπανσης αναμένεται κατ’ αρχήν σημαντικός. Αντίθετα, ένα Μητροπολιτικό Πάρκο στο Ελληνικό, σε μια στενή περιοχή μεταξύ βουνού και θάλασσας, αναμένεται να μην έχει αξιόλογη θετική επίδραση στην αντιμετώπιση της θερμορρύπανσης του λεκανοπεδίου. Επιπλέον, η θέση του σε μια δομημένη περιοχή υψηλής ποιότητας και αξίας, σε σχέση με το υπόλοιπο λεκανοπέδιο, δεν συμβάλλει ιδιαίτερα στην εκτόνωση των αναγκών αναψυχής μεγάλων και πυκνοδομημένων περιοχών.

Η κακομεταχείριση της λεκάνης απορροής του Κηφισσού έχει επιβαρύνει επί δεκαετίες τις πιο μειονεκτικές περιοχές του πολεοδομικού συγκροτήματος. Αρχίζει από τον αφανισμό των δασών Πάρνηθας και Πεντέλης και συνεχίζεται με την τσιμεντοποίηση στις πεδινές λεκάνες. Οι όχθες πιέζονται από μπαζώματα και αυθαίρετα κτίσματα, η τμηματική κάλυψη και οι εγκιβωτισμοί του ποταμού επεκτείνονται, ενώ απορρίπτονται αστικά και βιομηχανικά λύματα, σκουπίδια των περιοίκων κ.λπ. Ωστόσο, η υποβάθμιση θεωρείται περίπου φυσιολογική, αφού ο Κηφισσός χαρακτηρίζεται επίσημα σαν αποχετευτικό δίκτυο. Για την προστασία από πλημμύρες, σπάνια πραγματοποιούνται έργα εκεί όπου χρειάζονται περισσότερο, δηλαδή στην ορεινή λεκάνη. Επικρατούν τάσεις περαιτέρω τσιμεντοποίησης, αν και η αντιπλημμυρική προστασία που παρέχει είναι αμφίβολη.

Ο Κηφισσός, περισσότερο ίσως από άλλες περιοχές, αξίζει να γίνει Μητροπολιτικό Πάρκο. Η φυσική αποκατάσταση του ποταμού είναι μια οικολογική ουτοπία σύμφωνη με τις σύγχρονες τάσεις που επικρατούν στην Ευρώπη, αλλά και υποχρέωση κοινωνικής δικαιοσύνης προς τους ταλαιπωρημένους πληθυσμούς των παρακηφίσιων περιοχών. Ακόμα και σήμερα απομένουν στον Κηφισσό και τους παραποτάμους πολλές ελεύθερες εκτάσεις, τμήματα οχθών με τεράστια πλατάνια, αξιόλογη χλωρίδα και πανίδα, καταρράκτες. Ένα σχέδιο αποκατάστασης με ορίζοντα 20ετίας είναι εφικτό, αν υπάρξει σωστή στρατηγική. Χρειάζεται άμεση εγκατάσταση δικτύου μετρήσεων ποιότητας και ποσότητας νερού, δέσμευση της ελεύθερης γης, σταδιακή απομάκρυνση δομημένου όγκου και ρυπογόνων χρήσεων, ώστε σταδιακά να μετατραπεί όλο το ποτάμι σε φυσικό πάρκο.

Ένα Μητροπολιτικό Πάρκο στον Κηφισσό πρέπει να περιλαμβάνει:

  • Ανάδειξη ιδιαίτερου τοπίου της περιοχής, διαχείριση  και εμπλουτισμό της φυσικής βλάστησης, αύξηση των ανοιχτών χώρων πρασίνου
  • Αυστηρή προστασία δασικής βλάστησης και φυτεύσεις με κατάλληλα είδη στα κεκλιμένα μέρη των λεκανών απορροής
  • Διατήρηση ανοιχτών χώρων μέσα στον αστικό ιστό δίπλα στα ρέματα για να λειτουργήσουν ως λεκάνες εκτόνωσης των πλημμυρών
  • Ελαφρές κατασκευές αναψυχής, μονοπάτια για πεζούς, παρατηρητήρια, μικρά θέατρα, παιχνίδια παιδιών
  • Σταδιακή αποκατάσταση εγκιβωτισμένων τμημάτων, μπαζωμάτων και διευθετήσεων, επαναφορά του παραποτάμιου φυσικού στοιχείου
  • Παρακλάδι του Πάρκου που θα περιλάβει μέρος της περιοχής του Ελαιώνα
  • Στρατηγικό σχεδιασμό για μελλοντικό ενιαίο πάρκο 12.000 στρεμμάτων

Αναζητώντας τον ήδιστο τόπο

του Θεοφάνη Λώλη Αρχιτέκτονα D.E.S.A.

Ομιλία που έγινε στην Ημερίδα με θέμα “το υγρό στοιχείο – εργαλείο αστικού σχεδιασμού”
5 Ιουνίου 2010
Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Λάρισας – Τ.Ε.Ε. τμήμα Κ. και Δ. Θεσσαλίας

Μετά την αναζήτηση της περιβαλλοντικής αρμονίας στη διημερίδα για τον Κηφισό ποταμό, μου έγινε η τιμή να ζητηθεί και πάλι η παρέμβασή μου και στη σημερινή εκδήλωση με αντικείμενο τον Πηνειό ποταμό. Άδραξα την ευκαιρία για μια νέα αναζήτηση, αυτήν του ήδιστου τόπου.

Την περασμένη φορά προσπάθησα να αναδείξω ότι το αδιέξοδο στο κοινωνικό και λειτουργικό υπαρξιακό μας φάλτσο, όχι μόνο αποπροσανατολίζει τις αισθήσεις και στειροποιεί το θυμικό μας, αλλά ατονεί και αδρανοποιεί την όποια προδιάθεση για ευεξία και αρμονική διαίσθηση ή ευδαίμονα ενόραση μέσα στο άμεσο περιβάλλον μας.

Σήμερα θα προσπαθήσω να αναζητήσω την αλλοίωση και παραφθορά της έννοιας του φυσικού περιβάλλοντος, διαμέσου της εξέλιξης του ιδεολογήματός του. Το διαφορετικό από την προηγούμενη προσέγγιση είναι ότι, ενώ εκείνη προσπαθούσε να προβάλλει το διαχειριστικό αδιέξοδο πρόβλημα, η παρούσα θα επικεντρωθεί στην εννοιολογική του μεταμφίεση.

Επειδή οι ποταμοί και οι χείμαρροι είναι μια από τις λίγες ουσιαστικές φυσικές λειτουργίες, που έχουν απομείνει και προσεγγίζονται αν όχι καταστροφικά, τουλάχιστον πολύ επικίνδυνα από τον επενδυμένο χώρο, προκειμένου να την διατηρήσουμε και χαράξουμε πολιτική διάσωσης, πρέπει να ανατρέξουμε στο ιστορικό μετεξέλιξης του ιδεολογήματος.

Ας αναλογισθούμε τη δυσκολία να εντάξουμε μεταξύ των ποικίλων αστικών καταστάσεων, την απρόσκοπτη διέλευση μιας γραμμικής φυσικής λειτουργίας, που συμμετέχει στον κύκλο του νερού, βασική διεργασία του μηχανισμού της φύσης, η οποία συμβάλλει στην επιτέλεση πολλών, σύνθετων φυσιολογικών νόμων και λειτουργικών συσχετισμών. Μαζί της ακολουθεί μια έμβια λωρίδα αυτοφυούς, αυτοσυντήρητης, αυτό-αναπαραγόμενης, φυσικά αναπτυσσόμενης και εξελισσόμενης ζώνης χλωρίδας και πανίδας, μαζί με μια μικροκλιματική, ευφρόσυνη και ευφραντική αεριώδη ύλη.

Και όλα αυτά χωρίς να διαταράξουμε την ενότητα των πόλεών μας, και των χωροταξικών αντιστοιχιών. Το δε αστικό παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο δύσκολο είναι να υλοποιήσεις δεσμούς μεταξύ των «αστικών στοιχείων», τόσο περισσότερο καθίσταται απαραίτητο να τους δημιουργήσεις. Ο κοινόχρηστος χώρος, εξ ορισμού υπηρετεί την ενότητα των πόλεων. Αλλά υπεράνω αυτού είναι το σύμβολο μιας χώρας.

Και σα σύμβολο αντιμετωπίζουμε τον κοινόχρηστο χώρο ιδεολογικά-κοινωνικά με εμβρίθεια στη συνειρμική αξιολογική του διάσταση, με ποιόν τρόπο δηλαδή πρέπει να γίνεται αντιληπτός.

Στη διερεύνηση για μια νέα περιβαλλοντική πολιτική, οι αναζητήσεις μου κρίνω ότι είναι απόλυτα ουσιαστικές, ειδικότερα στην εποχή που διάγουμε. Όσο και αν οι ονομασίες τους και η διεκπεραίωση των ιδεών παραπέμπουν σε κάποια ποιητική απόχρωση, δεν φιλολογώ ούτε λογοτεχνώ, απλά, προσπαθώ να εκφράσω την περιέργεια και αγωνία μου, για ότι μας περιβάλλει, διότι δεν αισθάνομαι ούτε πρακτικά ούτε σημασιολογικά εφησυχασμένος, βρίσκομαι ιδιαίτερα αβέβαιος, ανήσυχος, επικριτικός και σκωπτικός για τον τρόπο, με τον οποίο μας δίδαξαν ή μας έμαθαν να αντιλαμβανόμαστε το χώρο γύρω μας.

Κι’ επειδή η εκάστοτε συμπεριφορά μας προς το όποιο περιβάλλον, λογικά, είναι αντίστοιχη της αξιολόγησής μας για αυτό, πιστεύω ότι στη χώρα μας υφίσταται επείγουσα, άμεση ανάγκη επαναπροσδιορισμού του πολιτισμικού μας στίγματος. Ίσως μέσα από την ενσυνείδητη αντίληψη της ουσίας και όχι μόνο μιας συνειρμικής οντότητας των πραγμάτων, θα καταστεί δυνατή η επανένταξή μας σε κατάλληλη ατμόσφαιρα.

Με τις απορίες και αυτές τις προθέσεις, άρχισα να ενδιαφέρομαι για την εξέλιξη της συνείδησης σε ότι αφορά το φυσικό στοιχείο.

Οι αρχαίοι δημιουργούσαν θεότητες – λατρευτικές ιδέες, προκειμένου να προσωποποιήσουν τις υπάρχουσες φυσικές οντότητες, να τις εντάξουν στο πλαίσιο των επικρατουσών τότε αξιών και να τους προσδώσουν ανθρώπινα συναισθήματα ή φανταστικά έργα. Ήταν μια υποκατάσταση των φυσιολογικών στοιχείων και δράσεων μέσα από ένα ανθρωπομορφικό τρόπο αντίληψης και συνειδητοποίησής των. Δημιουργούσαν ένα υπαρξιακά ανθρωπολατρικό, απέθαντο και σύνθετο ιδεολόγημα, διαμέσου ενός πλαισίου αποθέωσης του φυσικού περιβάλλοντος, σαν περίβλημα των συγκινήσεων, παθών και πόθων του ανθρώπου. Έναν ύμνο της φύσης μέσα από την λόγω ανάγκης ανώτερη σκέψη αποδοχής του δέους-πόθου και του φόβου-τρόμου, του φοβερού-τρομακτικού ή του φοβερού-αξιοθαύμαστου. Σφύζουν από ζωή, πάλλονται, λαχταρούν τις συγκινήσεις οι αρχαίοι. Λαχτάρα, είναι η σφοδρή συγκίνηση από επιθυμία ή και σπαραγμό.

Δεν πρόκειται για εξανθρωπισμό των θεών, αλλά για θεοποίηση των πόθων και φόβων, των αισθημάτων των ανθρώπινων καταστάσεων. Συμπλέκονται πραγματικές με αλληγορικές αφηγήσεις, σε σκηνογραφικό εύδαιμον τοπίο, ειδυλλιακό ευ-τοπίο, με αρμονία. Με την πάροδο του χρόνου, αναπλάθονται και αναπαράγονται, εξελίσσονται δηλαδή, συνδέονται μεταξύ των σαν θέματα, ανάλογα με τη γεωγραφική ή ιστορική εντοπιότητα της επικρατούσας ιδεοπλαστικής σκέψης, με ανταλλαγή διατοπικών ή διαχρονικών συσχετισμών εννοιών και χροιών. Πληροφορούν τους απογόνους και τους γείτονες, πολλές φορές όμως και υποκλέπτονται ή και παραποιούνται, αναπροσαρμόζονται. Αναπαραγόμενες αποτελούν ένα είδος ποιητικής ιστοριογραφίας. Αναφέρονται σε οικείες φυσιογνωμίες από τα παλιά, γνώριμες εικόνες-διάκοσμο ή γνωστά μέρη, τυγχάνουν έτσι της ευρύτερης αποδοχής και περιγράφουν επικές, άγριες, διθυραμβικές, ειδυλλιακές, ταυτόχρονα και ποιμενικές, βουκολικές σκηνές, συνδυάζοντας πάντα, όσον αφορά το τοπίο, αυτό με την ευδαιμονία.

Από την εποχή του Ομήρου, 8ο π.Χ. αιώνα, γνώριζαν τη διαφορά μεταξύ καρποφόρου κτήματος και ελεύθερου τοπίου, όπου το χέρι του ανθρώπου δεν είχε υπεισέλθει. Γνώριζαν επίσης τη διαφορά μεταξύ βασιλικών, παραγωγικών κήπων και αυτογενούς φυσικού τοπίου, όπου οι γιδοβοσκοί οδηγούσαν τα κοπάδια τους.  Ο Οδυσσέας επιστρέφοντας στην Ιθάκη βρίσκει τον πατέρα του Λαέρτη κηπουρό στους βασιλικούς κήπους. Για να του αποδείξει την ταυτότητά του διηγείται, πως όταν ήταν μικρό παιδί, ο Λαέρτης του χάρισε δέκα μηλιές, δεκατρείς αχλαδιές, σαράντα συκιές και πενήντα αράδες αμπέλι.

Εδώ κάνω μια παρένθεση, που θα μας χρειαστεί σαν ηθικό δίδαγμα στο τέλος της παρέμβασης αυτής. Την εποχή εκείνη ο άνθρωπος πολεμούσε μέσα από την προσωπική του φύση ενάντια στα σκληρά, άγρια στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος. Η ολοκλήρωση και αποθέωσή του, ο εξανθρωπισμός του θα έλεγα, απαιτούν να απομακρύνει από πάνω του κάθε υποδεέστερη επιθυμία και να παιδεύσει την απόκτηση σοφίας και εμπειρίας, σαν τον πολυμήχανο και πολύτεχνο Οδυσσέα. Και όλη αυτή η βασανιστική περιπέτειά του ήταν για να ξαναανακαλύψει αυτό, που είχε κι’ από πριν, την Ιθάκη, όπου τώρα πλέον μπορεί να συνομιλήσει με την Αθηνά, την ίδια τη θεά της Σοφίας, που τον παραινεί να σταματήσει, να αράξει.

Ο Ξενοφώντας, τον 5ο π.Χ. αιώνα, διηγείται στον Οικονομικό του, κ. IV, πώς ο Λύσανδρος, απεσταλμένος των Ελλήνων, προσκλήθηκε από τον πρίγκιπα Κύρο, αδελφό του Αρταξέρξη, να επισκεφθεί και θαυμάσει τον κήπο του στις Σάρδεις, τον οποίο ο ίδιος είχε σχεδιάσει και φυτεύσει σε απόλυτη συμμετρία και με πανέμορφα δένδρα. Τα βασιλικά πάρκα για καλλιέργειες και κυνήγι στην Περσία ονομαζόντουσαν «παράδεισοι» (pairidaeza). Χαρακτηριστική είναι η έννοια αυτή του κλειστού χώρου, όχι φυσικού, αλλ’ ανθρωπογενούς τοπίου, οργανωμένου και επενδυμένου περιβάλλοντος, από ανθρώπινη δράση, για προσωπική του εκμετάλλευση. Σε αυτόν τον συγκροτημένο και αξιοποιημένο χώρο η καλαισθητική συγκίνηση θα προκληθεί μόνο και εφόσον ο χρήστης μπορέσει να εισπράξει απ’ αυτόν και κατανοήσει τα ερεθίσματα. Στην προκειμένη περίπτωση ο Λύσανδρος εισπράττει την ποικιλία ευωδιάς των δένδρων, την συμμετρία του σχεδιασμού και τη γλυκερότητα των συναισθημάτων που αποπνέει ο χώρος.

Το ιδεολόγημα βέβαια του γήινου «παραδείσου» αφού απωλέστηκε και χάθηκε για τους πρωτόπλαστους, μεταφέρθηκε πνευματικά στον ουράνιο παράδεισο και αποτελεί πλέον σημειολογική αναφορά ή και λεκτική υπερβολή.

Τον 6ο π.Χ. αιώνα, οι Πεισιστρατίδες Ίππαρχος και Ιππίας αναγείρουν τείχος-περίβολο γύρω από το ιερό άλσος της Ακαδημίας, περιοχή δενδροφυτεμένη από το Κίμωνα, όπου λειτουργούσε Γυμνάσιο και μετέπειτα φιλοσοφική σχολή από το 327 π.Χ., που την ίδρυσε ο Πλάτωνας, μέχρι το 529 μ.Χ. Η Ακαδημία αρδευόταν από τον Κηφισό ποταμό και όφειλε την ονομασία της στον ήρωα Ακάδημο, πρώτο οικιστή. Είναι η αρχή της δημιουργίας των δημοσίων χώρων πρασίνου.

Στη γεωγραφία περιγράφεται ο Πηνειός ποταμός ότι πηγάζει από την Πίνδο, διασχίζει τη θεσσαλική πεδιάδα, σχηματίζει ένα τεράστιο υδρογραφικό δίκτυο με πολλούς συμβάλλοντες ποταμούς και χείμαρρους και αντλεί το δυναμικό του από μια τεράστια υδρολογική λεκάνη, εκτός της Πίνδου, από τον Όλυμπο, το βουνό των Θεών, από το όρος Όθρυς, το βουνό των Τιτάνων, από τα Αντιχάσια Όρη. Στη διαδρομή του παρακάμπτει τα Μετέωρα, περνάει μεταξύ Ολύμπου και Όσσας, διαμέσου της κοιλάδας των Τεμπών και εκβάλλει στο Θερμαϊκό κόλπο. Αυτή του η διαδρομή εμπεριέχει δυο τουλάχιστον ιερά τοπία, τον Όλυμπο και τα Μετέωρα. Και μόνο αυτό τον κατατάσσει σε μια διαχρονικά σημαίνουσα ιδεολογική βαθμίδα αντιμετώπισης.

Με την ελληνιστική ή αλεξανδρινή εποχή ακμάζει ένα νέο είδος αφηγηματικής ποίησης, που θα συνεχίσουν και οι Λατίνοι ποιητές. Πρόκειται για ειδύλλια, έρωτες, πόθους και θρήνους μέσα σε εξιδανικευμένο τοπίο, που δεσπόζει σε κάθε σκηνή είτε συνολικά είτε λεπτομερειακά στην αφήγηση. Ο Θεόκριτος, τον 3ο π.Χ. αιώνα, έδωσε τις βάσεις στο ειδυλλιακό τοπίο, σκηνή των σχέσεων απλών ανθρώπων ποιμένων-βουκόλων και ο Οβίδιος το ταυτοποίησε με το ιδεολόγημα του ήδιστου, τερπνού τόπου, του locus amoenus, σα χώρο παθών θεών και ανθρώπων. Ο Βιργίλιος εξειδίκευσε το τοπίο και με τον γεωργικό επωφελή χώρο. Μετέπειτα ποιητές μετέφεραν το ειδυλλιακό τοπίο στην πόλη.

Ο Οβίδιος μας διηγείται τις ερωτικές επιθυμίες του Φοίβου Απόλλωνα. Αφού φόνευσε τον δράκοντα Πύθωνα, φύλακα του Μαντείου, στο βαθύ σπήλαιο των Δελφών, συνάντησε τη νύμφη Δάφνη, κόρη του ποταμού Πηνειού. Ο Έρως για να εκδικηθεί τον φόνο του Πύθωνα, εκτόξευσε ένα χρυσό βέλος στην καρδιά του Απόλλωνα και ένα στομωμένο από μολύβι στη Δάφνη. Η νύμφη δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στον μεγάλο έρωτα του Φοίβου και τρέχοντας για να τον αποφύγει, έφθασε στις όχθες του ποταμού Πηνειού και ζήτησε από τον πατέρα της να τη βοηθήσει. Ο ποτάμιος θεός μετέτρεψε την κόρη του σε δένδρο, τα πόδια της ρίζωσαν, τα χέρια της γίνανε κλώνοι και τα μαλλιά της φύλλα. Ο ερωτευμένος Απόλλων αγκάλιασε το δένδρο και αισθάνθηκε την καρδιά της να πάλλεται ακόμη. Απαρηγόρητος αποφάσισε να φορεί πάντα στο κεφάλι του ένα δάφνινο στεφάνι.

Ο Πηνειός έγινε λατρευτικός χώρος του Απόλλωνα, ο ναός του ήταν σε μικρή κοιλάδα στη δεξιά όχθη. Κάθε οκτώ χρόνια ικετήρια πομπή ερχόταν από τους Δελφούς να κόψει την ιερή δάφνη για να στεφθούν οι νικητές των Πύθιων Αγώνων. Υφίστανται ακόμη σημάδια του δρόμου που ακολουθούσαν. Στις όχθες του παραπόταμου Ληθαίου γεννήθηκε ο γιος του Απόλλωνα Ασκληπιός από την Κορωνίδα.

Είναι προφανές ότι το φυσικό τοπίο γίνεται εργαλείο σαφούς συνειδησιακής ταυτοποίησης συγκεκριμένων αρετών και γεγονότων του χώρου-σκηνικού. Έχει πρωτογενή ρόλο στην διεκπεραίωση ιδεών και διδαγμάτων. Βασικό στοιχείο της ιδεο-πλαστικής αυτής διαμόρφωσης και της διάδοσης των ιδεών είναι η λεγόμενη ελληνιστική εποχή, δηλαδή μετά τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι οποίες διέδωσαν την ελληνική γλώσσα και γραμματεία σε όλο τον κόσμο. Το κέντρο της παγκόσμιας ελληνοπρεπούς σκέψης εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια.

Το πρόβλημα άρχισε να δημιουργείται όταν το ιδεολόγημα του τοπίου ήρθε να υπερκεράσει την ουσία και τη σκέψη της οντότητας, την οποία χαρακτηρίζει, και να γίνει ιδεότυπος.

Ο ρωμαίος Αυτοκράτορας Αδριανός, μετά από 13 χρόνια εκστρατείες και περιοδείες επανήλθε στη Ρώμη το 134 μ.Χ., όπου θέλησε να ξεκουραστεί στην έπαυλη «ιδανική πόλη» που είχε χτίσει στα Τίβουρα (Τίβολι) μέσα σε κήπο αντίγραφο ιερών τοπίων, από τα οποία είχε εντυπωσιαστεί κατά τη διάρκεια των περιηγήσεών του. Ένα από αυτά τα τοπία ήταν η κοιλάδα των Τεμπών, το οποίο χαρακτήρισε σαν locus amoenus, τερπνό τόπο.

Είναι ενδιαφέρον να δούμε την εξέλιξη αυτής της ιδανικής πολιτείας του λάτρη του ωραίου, Αδριανού. Λαφυραγωγήθηκε, αποψιλώθηκε από τα μάρμαρα για να κατασκευασθεί, το 1550, ένα προϊόν μεγαλοπρεπούς και αλαζονικού μανιερισμού, η Villa d’Este, από τον Καρδινάλιο Ιππόλυτο d’Este, γιο της Λουκριτίας Βοργία και εγγονό του Πάπα Αλέξανδρου του 6ου. Οι κρεμαστοί «θαυμαστοί κήποι» του δημιουργήθηκαν για να διαδεχθούν σαν ιδέα αυτήν της ιδανικής πολιτείας και την του ιερού τοπίου. Η απομίμηση εξαθλιώνει το κίνητρο και διαφθείρει την ιδέα.

Μετά τους έρωτες των θεών ήρθαν οι έρωτες των δούλων-ποιμένων; Στον ιερό τόπο εκλαϊκεύτηκαν κατά τινά τρόπο οι ειδυλλιακές ανησυχίες; Βέβαια όχι!
Ο χώρος αποθεώνεται σαν δοχείο συσσώρευσης των συναισθημάτων και των δράσεων λόγω πόθου ή πάθους. Το περιβάλλον είναι το «ἀμνίον» (εκ του ἀμάω = συγκεντρώνω), το άμνιο ή δοχείο αίματος, με την ετυμολογική του έννοια. Καταλαβαίνουμε πόσο σημαντικό για μας είναι να περιθάλπουμε και τη βιολογική, αλλά και τη γνωστική μας ύπαρξη.

Σε ότι αφορά τη σημερινή προσέγγιση αναφερόμαστε στην αυτογνωσία του χώρου μας, την ιδέα μας. Είναι ενδιαφέρον να αναλογισθούμε πως τα βασιλικά πάρκα εκφυλίζονται σε νοητούς παραδείσους και τα ιερά τοπία των βουκόλων γίνονται τεχνοτροπία ανάδειξης εξουσίας. Τα ιδεολογήματα από ανθρωπόμορφα γίνονται ανθρωποκεντρικά.

Στην καθημερινότητα, η αισθητική αντίληψη και κατανόηση των αντικειμένων, τα οποία περικλείνουν και εμπεριέχουν τον άνθρωπο, είναι μια πνευματική διεργασία, βασισμένη στη δυνατότητα και τον τρόπο αναγνώρισης της ουσίας των μορφών, που τον περιβάλλουν, προκειμένου έτσι να του δημιουργηθεί, ή όχι, αυτή η πρέπουσα ψυχική ευφορία.

Και για μεν τη φύση και το φυσικό περιβάλλον, η καλαισθητική τους διάσταση είναι αξιωματικά απόλυτη, διότι ο άνθρωπος σαν φυσικό ον, που συμμετέχει στη φύση, είναι βιολογικά διαμορφωμένος, έτσι ώστε να του γεννάται τέρψη και ευφροσύνη στην επαφή του με αυτήν.

Η γενεσιουργός όμως ενέργεια της ιδέας του locus amoenus, η κοιλάδα των Τεμπών (ο Πηνειός) είναι ακόμη εκεί, αισθητή, προσιτή, απτή. Καμία ιδέα δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ουσία. Η αναζήτηση του παντοτινά ωραίου ξεκινάει από την ιδεολογική διαχείριση μιας οντότητας, περιπλανάται στην προσαρμογή των διαχειριστικών μας επιδιώξεων, για να μπορέσει να ξαναβρεί την Ιθάκη και να χαλαρώσει.

Εικόνα δανεισμένη από το διαδίκτυο.

Θεοφάνης Λώλης
Αρχιτέκτων D.E.S.A.
Πτυχίο Μάστερ εξειδίκευσης στην Αισθητική, Σχολή Πλαστικών Τεχνών (Paris I).
Μεταπτυχιακό (D.E.A.) στην Αισθητική και τις Επιστήμες της Τέχνης, με έμφαση στο Περιβάλλον.
Διδακτορικό στην Αισθητική και τις Επιστήμες της Τέχνης (Πανεπιστημίου Πανθέου-Σορβόννης).